હિન્દુ તહેવારો, વ્રત-ઉત્સવ અને પૂજન વિધાન (Hindu Festivals & Vrat Guide)
દિવાળી, નવરાત્રિ, જન્માષ્ટમી, મહાશિવરાત્રિ, હોળી-ધૂળેટી સહિત ભારતીય તહેવારોનું ધાર્મિક મહાત્મ્ય
બેસતું વર્ષ — નૂતન વર્ષાભિનંદન (ગુજરાતી નવું વર્ષ) (Gujarati New Year (Bestu Varas / Vikram Samvat 2083))
🗓️ તિથિ: કારતક સુદ એકમ (પડવો) | દેવતા: શ્રી લક્ષ્મી-નારાયણ & ઈષ્ટદેવ
ગુજરાતી સંસ્કૃતિનો સર્વોચ્ચ મંગલ પર્વ. રાજા વિક્રમાદિત્ય દ્વારા પ્રવર્તિત વિક્રમ સંવતનો પ્રથમ દિવસ. વડીલોના ચરણસ્પર્શ કરી "સાલમુબારક" અને "નૂતન વર્ષાભિનંદન" પાઠવી સુખ-શાંતિની મંગલકામના કરાય છે.
ગોવર્ધન પૂજા અને ભવ્ય અન્નકૂટ મહોત્સવ (Govardhan Puja & Annakut Utsav)
🗓️ તિથિ: કારતક સુદ એકમ | દેવતા: શ્રી ગોવર્ધનનાથજી (શ્રીનાથજી / કૃષ્ણ)
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ ગોકુલવાસીઓને ઇન્દ્રના કોપથી બચાવવા ટચલી આંગળીએ ગોવર્ધન પર્વત ધારણ કર્યો હતો. આ દિવસે ગાયના છાણમાંથી ગોવર્ધન બનાવી પૂજન કરાય છે અને મંદિરોમાં ૫૬ ભોગ / અન્નકૂટ ધરાવાય છે.
ભાઈબીજ (યમ દ્વિતીયા) (Bhai Dooj / Yama Dwitiya)
🗓️ તિથિ: કારતક સુદ બીજ | દેવતા: યમરાજ અને યમુનાજી
ભાઈ-બહેનના પવિત્ર સ્નેહનું પર્વ. આ દિવસે યમુનાજીએ પોતાના ભાઈ યમરાજને ઘરે બોલાવી આદરપૂર્વક ભોજન કરાવ્યું હતું. આ દિવસે બહેનના ઘરે ભોજન કરનાર ભાઈને યમયાતના અને અકાળ મૃત્યુનો ભય રહેતો નથી.
લાભ પાંચમ / જ્ઞાન પંચમી (સૌભાગ્ય પંચમી) (Labh Pancham / Saubhagya Panchami)
🗓️ તિથિ: કારતક સુદ પાંચમ | દેવતા: માતા લક્ષ્મીજી & ભગવાન ગણેશ
દિવાળીના તહેવારો પછી વેપાર-ધંધા અને દુકાનોના પુનઃ પ્રારંભ માટેનું પરમ શુભ મુહૂર્ત. નવા ચોપડામાં "શ્રી સવા" અને "શુભ-લાભ" લખી વેપારની શરૂઆત કરાય છે.
દેવ ઊઠી એકાદશી (પ્રબોધિની) & તુલસી વિવાહ (Dev Uthani Ekadashi & Tulsi Vivah (Girnar Lili Parikrama))
🗓️ તિથિ: કારતક સુદ અગિયારસ | દેવતા: ભગવાન શાલીગ્રામ & તુલસી માતા
ભગવાન વિષ્ણુ ૪ માસની ક્ષીરસાગર યોગનિદ્રામાંથી જાગૃત થાય છે (ચાતુર્માસ પૂર્ણ). માતા તુલસીજી અને શાલીગ્રામ ભગવાનના વિવાહ મહોત્સવ તથા માંગલિક કાર્યોનો પ્રારંભ. જૂનાગઢમાં ગિરનાર લીલી પરિક્રમાનો પ્રારંભ.
દેવ દિવાળી અને ત્રિપુરારી પૂર્ણિમા (Dev Diwali / Kartika Purnima (Somnath Mahotsav))
🗓️ તિથિ: કારતક સુદ પૂનમ | દેવતા: ભગવાન શિવ (ત્રિપુરારી) & ભગવાન વિષ્ણુ
દેવતાઓ દ્વારા સ્વર્ગ અને પૃથ્વી પર ઉજવાતી દિવાળી. ભગવાન શિવે ત્રિપુરાસુરનો વધ કર્યો હોવાથી ત્રિપુરારી પૂર્ણિમા કહેવાય છે. સોમનાથ, ગિરનાર, સિદ્ધપુર અને પુષ્કરમાં વિશાળ મેળાઓ યોજાય છે.
ગીતા જયંતી & મોક્ષદા એકાદશી (Gita Jayanti & Mokshada Ekadashi)
🗓️ તિથિ: માગશર સુદ અગિયારસ | દેવતા: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ & શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાજી
કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધ મેદાનમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના મુખારવિંદમાંથી અમૃતવાણી શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાજીનું પ્રાગટ્ય થયું. વિશ્વનો એકમાત્ર એવો ગ્રંથ જેની જન્મજયંતી ઉજવાય છે.
શ્રી દત્તાત્રેય જયંતી (Dattatreya Jayanti)
🗓️ તિથિ: માગશર સુદ પૂનમ | દેવતા: ભગવાન દત્તાત્રેય
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશના ત્રિગુણાત્મક સંયુક્ત અવતાર ભગવાન દત્તાત્રેયજીનો પ્રાગટ્ય મહોત્સવ. ગિરનાર પર્વત અને નર્મદા તટ (ગરુડેશ્વર) પર વિશેષ પૂજા-અર્ચના.
મકર સંક્રાંતિ — ઉત્તરાયણ અને વાસી ઉત્તરાયણ (Makar Sankranti / Uttarayan & Vasi Uttarayan)
🗓️ તિથિ: પોષ સુદ / મકર સંક્રાંતિ પ્રવેશ | દેવતા: ભગવાન સૂર્યનારાયણ
સૂર્યદેવનું ધન રાશિમાંથી મકર રાશિમાં પ્રવેશ. ઉત્તરાયણથી દેવોનો દિવસ શરૂ થાય છે. ગુજરાતમાં આકાશ રંગબેરંગી પતંગોથી છવાઈ જાય છે. ગાયોને ઘાસ, ગરીબોને તલ-ગોળના લાડુ, અડદ અને ખીચડાનું દાન કરવાનો મહાપર્વ.
પોષી પૂનમ — માં અંબા પ્રાગટ્ય મહોત્સવ (Poshi Poonam (Maa Ambaji Pragatyotsav))
🗓️ તિથિ: પોષ સુદ પૂનમ | દેવતા: મા આદ્યશક્તિ અંબાજી
શક્તિપીઠ અંબાજીમાં માં આદ્યશક્તિ અંબાજી માતાજીનો પ્રાગટ્ય દિવસ. ગબ્બર પર્વત અને અંબાજી મંદિરમાં મહાશક્તિ યજ્ઞ, જ્યોત યાત્રા અને સુવર્ણ પાલખી યાત્રા યોજાય છે.
વસંત પંચમી અને સરસ્વતી પૂજન (શ્રી પંચમી) (Vasant Panchami / Saraswati Puja)
🗓️ તિથિ: મહા સુદ પાંચમ | દેવતા: માતા સરસ્વતી / કામદેવ-રતિ
ઋતુરાજ વસંતનું આગમન અને વિદ્યા-બુદ્ધિ-સંગીતની અધિષ્ઠાત્રી દેવી માતા સરસ્વતીજીનો પ્રાગટ્ય દિવસ. બાળકોના અક્ષરજ્ઞાન (વિદ્યારંભ) માટે સર્વોત્તમ દિવસ.
મહા શિવરાત્રી (જ્યોતિર્લિંગ પ્રાગટ્ય પર્વ) (Maha Shivratri (Bhavnath Mela & Somnath Mahotsav))
🗓️ તિથિ: મહા વદ ચૌદસ | દેવતા: દેવાધિદેવ મહાદેવ (સોમનાથ / ભવનાથ)
ભગવાન સદાશિવ અને માતા પાર્વતીના દિવ્ય વિવાહનો દિવસ તથા બ્રહ્માંડમાં જ્યોતિર્લિંગના પ્રાગટ્યનો મહા પર્વ. સોમનાથ અને નાગેશ્વર જ્યોતિર્લિંગમાં ચાર પ્રહરની મહાપૂજા અને ગિરનારની તળેટી ભવનાથમાં નાગા સંન્યાસીઓનો મહાકુંભ મેળો ભરાય છે.